ابزار حمایت شاید ساده به‌نظر برسد اما یکی از کاربردی‌ترین و مهم‌ترین ابزار‌ها در ایمنی ورزشکاران سنگنورد و کوهنورد است و همین اهمیت است که ما را بر آن داشت تا خیلی مفصل درموردش برای شما بگوییم، بنویسم و پیشکش حضورتان کنیم.
ابزار حمایت چیست و چه کاربردی دارد؟
شما وارد هر مجموعه صنعتی که بشوید یک جمله روی دیوار‌ها به چشم می‌آید: «اول ایمنی، بعد کار» جمله مهمی که در محیط‌های صنعتی با وجود این که مدام روبه‌روی چشم همه است و حتی برای این که رعایت شود واحد HSE راه‌اندازی شده باز هم خطاهای انسانی کم نیست و مشکل‌ساز می‌شود حالا در کوهنوردی و سنگنوردی که معمولا چنین‌چیزهایی هم روی کوه یا سنگ ننوشته اما باید بدانی که اگر ایمنی و ابزارهای ایمنی را فراموش کنی یا به درستی از آن‌ها استفاده نکنی شاید دفعه دومی برای تکرار اشتباهت وجود نداشته باشد.
اگر ایمنی را در سنگنوردی و کوهنوردی یک تسبیح در نظر بگیرید، آن گرهی که همه چیز را در کنار هم نگه‌می‌دارد، یک‌وسیله مکانیکی ساده اما کاربردی که روی طناب اصطکاک کنترل‌شده ایجاد می‌کند و به کوهنورد اجازه می‌دهد که حرکت نفر دوم را کنترل کند، سرعت فرود را تنظیم کرده و اگر سقوطی رخ داد، طناب را متوقف کند که این یعنی جلوگیری از بسیاری از خطرات و سوانحی که در حین کوهنوردی یا سنگنوردی رخ می‌دهد.
اما همین‌وسیله مکانیکی ساده و مهم که می‌تواند عاملی برای حفاظت از آسیب‌ها و خطرات باشد را طبق گزارش‌های سازمان بین المللی کوهنوردی هنوز کوهنوردان نه به درستی استفاده می‌کنند و نه به‌خوبی انتخاب می‌کنند، چرا؟ چون طبق همین گزارش‌هایی که گفتیم بیش از 70 درصد از سوانح مرتبط با سیستم حمایت، ریشه در عملکرد نادرست یا انتخاب نامناسب ابزار حمایت دارد.
بیش از ۷۰٪ از سوانح مرتبط با سیستم حمایت، ریشه در عملکرد نادرست یا انتخاب نامناسب ابزار حمایت دارد.
پس هیچ‌شکی در این نیست که باید آگاهانه و با آشنایی کامل به سراغ انتخاب ابزار حمایت رفت و البته یادمان هم باشد که هرقدر هم مهارت فنی داشته باشیم، ابزار حمایت مناسب و استفاده درست از آن در برخی مواقع، جانمان را نجات می‌دهد پس نباید فقط به مهارت فنی‌مان تکیه کنیم و ابزار حمایت را سرسری بنگریم.
البته در همین ابتدای مطلب به این‌نکته توجه داشته باشید که ابزار حمایت با ابزار فرود (Descender) فرق می‌کند؛ ابزار حمایت، حرکت طناب را در هر دو جهت کنترل می‌کند اما ابزار فرود برای پایین آمدن طراحی شده البته دستگاه‌های مدرنی مثل مگاژول و گیگاژول تا حدودی مرز ابزار حمایت و ابزار فرود را کمرنگ کرده‌اند و هر دو کار رو با هم انجام می‌دهند.
انواع ابزار حمایت و مکانیزم عملکرد آن‌ها
دنیای تجهیزات کوهنوردی و سنگنوردی، هر روز پیشرفت‌های زیادی رو به خود می‌بیند و در کنار این‌پیشرفت‌ها، متنوع‌تر هم می‌شود که البته تخصصی‌تر شدن را هم به‌دنبال دارد و برای این که انتخاب درستی داشته‌باشیم باید به شناختی جامع و اصولی از این‌ابزار‌ها برسیم.
دستگاه‌های لوله‌ای (Tube-style Devices)
می‌گویند که دود از کنده بلند می‌شود و دستگاه‌های لوله‌ای همان کنده‌های ابزار حمایت‌ها هستند، که بعد از دهه‌ها هنوز ارج و قرب و جایگاه بالایی بین کوهنوردان دارد؛ عملکردش هم بر پایه عبور طناب از بین یک یا دو لوله و ایجاد اصطکاک طبیعی طراحی شده است، پتزل ریورسو و بلک دیاموند ATC دو نمونه معروف از این‌دسته حساب می‌شوند.
دستگاه‌های لوله‌ای یک‌ویژگی بزرگ دارند و آن سادگی بی‌نظیرشان است، یک‌قطعه فلزی بدون قطعات متحرک که هم هزینه نگهداری‌شان را به کم‌ترین میزان ممکن می‌رساند و احتمال خرابی‌شان در شرایط بحرانی را هم کم می‌کند اما یک ایراد بزرگ دارد که در هنگام سقوط، نیروی زیادی را از فرد حمایت‌کننده طلب می‌کند که برای کوهنوردان با جثه کوچک و خانم‌ها چالش برانگیز است.
دستگاه‌های دارای کمک ترمز غیرفعال (Passive Assisted Braking)
این‌دسته از ابزار‌ها با ورود ادلراید مگاژول وارد صنعت سنگنوردی شدند و این‌صنعت را متحول کردند، یک‌ترکیب هوشمندانه از سادگی دستگاه‌های لوله‌ای و ایمنی دستگاه‌های خودکار، طرز کارشان هم این‌گونه است که وقتی طناب زیر بار می‌رود، کارابینر به شکاف دستگاه کشیده شده و با ایجاد اصطکاک اضافی، به شکل خودکار به فرایند ترمزگیری کمک می‌کند.
این دستگاه‌های حمایت اگرچه به ترمز گرفتن کمک می‌کنند و مثل دستگاه‌های لوله‌ای نیاز به قدرت بالای کوهنورد ندارد اما هرگز جایگزین مهارت، توانمندی و توجه کوهنورد نمی‌شوند.
بررسی تخصصی ابزار حمایت ریورسو پتزل
پتزل ریورسو (Petzl Reverso) این‌قدر در بین سنگنوردان محبوب است که بدون اغراق، پرفروش‌ترین ابزار حمایت تاریخ سنگنوردی است. این فرانسوی جذاب که نسخه تکامل‌یافته ورسو(Verso) محسوب می‌شود فقط 57 گرم وزن دارد و یک شاهکار مهندسی در سبک کردن ابزارهای حمایت است.
ریورسو در پاسخ به نیاز سنگنوردان برای ابزاری که هم در حمایت از پایین و هم در حمایت از بالا (حالت راهنما) عملکرد خوبی داشته باشد، طراحی شده است.
بدنه ریورسو از آلومینیوم با کیفیت بالا ساخته شده و دو شکاف موازی برای عبور طناب دارد، حلقه جلویی آن که با قطر بیشتری طراحی شده، نقش اصلی را در حالت راهنما بازی می‌کند و حلقه عقب هم برای اتصال کارابینر به مهار و همچنین تکنیک رها کردن نفر دوم در مسیرهای چند طول است.
کاربردهای اصلی ریورسو:
سنگنوردی سالنی و دیواره‌نوردی به‌عنوان انتخابی سبک و ساده
سنگنوردی تک‌طول و چندطول با قابلیت حالت راهنما برای حمایت از بالا
یخنوردی و کوهستان به دلیل وزن بسیار کم
مزایا و نقاط قوت ریورسو:
وزن استثنایی ۵۷ گرمی که آن را به سبک‌ترین ابزار حمایت با قابلیت حالت راهنما تبدیل کرده
سازگاری با طناب‌های تکی (۸٫۵ تا ۱۱ میلی‌متر)، نیمه (۷٫۱ تا ۹٫۲ میلی‌متر) و دوقلو (۶٫۹ تا ۹٫۲ میلی‌متر)
سادگی بی‌نظیر و عدم وجود قطعات متحرک که احتمال خرابی را به حداقل می‌رساند
قیمت مناسب در مقایسه با دستگاه‌های کمک ترمز
محدودیت‌ها:
در استفاده مداوم با طناب‌های کثیف، سایش بیشتری نسبت به رقبا نشان می‌دهد.
دوام کلی در مقایسه با ATC Guide کمی کم‌تر است.
برای نگه‌داشتن طناب در هنگام سقوط، نیروی قابل‌توجهی از سوی فرد حمایت‌کننده نیاز است.
بررسی تخصصی ابزار حمایت ATC بلک دیاموند
بلک دیاموند ATC Guide، مقاوم‌ترین و بادوام‌ترین ابزار حمایت موجود در بازار است، این یانکی آمریکایی با 80 گرم وزن، نور چشمی راهنماهای کوهستان و مربیان سنگنوردی است و اسمش هم مخفف Air Traffic Controller (کنترل‌کننده ترافیک هوایی) است که یک‌جور‌هایی عرض اندامی است برای این که نشان دهد چه‌قدر در کنترل دقیق و ایمن حرکت طناب، حرفه‌ای و کاربلد است.
خانواده ATC شامل مدلهای زیر است:
ATC مدل پایه: ساده‌ترین عضو این‌خانواده با وزن ۶۸ گرم، بدون حالت راهنما و مناسب برای طناب‌های ۹٫۵ تا ۱۱ میلی‌متر
ATC Guide: مدل پرچمدار با وزن ۸۰ گرم و حمایت هم‌زمان از دو نفر دوم در حالت راهنما
ATC XP: نسخه مقاوم‌تر با سطح اصطکاک بیشتر و وزن ۸۶ گرم
ATC Alpine Guide: سبک‌ترین عضو حرفه‌ای با وزن ۷۳ گرم برای طناب‌های نازک‌تر (۸٫۵ تا ۹ میلی‌متر)
نقاط قوت ATC Guide:
دوام فوق العاده و مقاومت عالی در برابر سایش
حمایت هم‌زمان از دو نفر
عملکرد عالی با طناب‌های ضخیم (۹ تا ۱۱ میلی‌متر) بر خلاف مگاژول که در این حوزه ضعیف است
سادگی استفاده و یادگیری آسان
محدودیت‌ها:
وزن بیشتر نسبت به ریورسو (۸۰ گرم در مقابل ۵۷ گرم)
نبود کمک ترمز و نیاز به نیروی بیشتر برای ترمزگیری
عملکرد ضعیف با طناب‌های بسیار نازک (زیر ۸٫۵ میلی‌متر)
بررسی تخصصی ابزار حمایت مگاژول ادلراید
واقعا آخ آخ آخ از این ادلراید مگاژول (Edelrid Mega Jul)که گل سرسبد تاریخ ابزارهای حمایت است؛ این ژرمن اروپایی که در سال 2015 معرفی شد تلفیقی از هنر و مهندسی آلمانی با 65 گرم وزن است که تلفیقی هوشمندانه از سادگی دستگاه‌های لوله‌ای و ایمنی دستگاه‌های کمک ترمز را به نمایش می‌گذارد.
ایده اصلی طراحان ادلراید این بوده که بدون این که قطعه متحرکی اضافه کنند و محصولشان را خیلی پیچیده کنند، از نیروی مورد نیاز برای ترمزگیری بکاهند پس به این نتیجه رسیدند که مکانیزمی را طراحی کردند که در آن کارابینر مثل یک اهرم عمل می‌کند و با کشیده شدن به سمت بدنه دستگاه، اصطکاک اضافی ایجاد می‌کند.
بدنه مگاژول از فولاد ضد زنگ با کیفیتی بالا ساخته شده که همین هم باعث افزایش طول عمر آن تا 10 سال در صورت استفاده معمولی می‌شود که خب البته کمی وزنش را بالا برده اما دوامی استثنایی به آن بخشیده است.
کارابینر در مگاژول نقش یک اهرم را بازی می‌کند؛ بدون حتی یک قطعه متحرک اضافه.
مزایای مگاژول:
ترمزگیری با نیروی بسیار کم‌تر که برای کوهنوردان با جثه کوچک یا در مسیرهای طولانی بسیار حیاتی است.
طول عمر بالا به دلیل بدنه فولادی ضدزنگ
وزن سبک ۶۵ گرم که آن را سبک‌ترین دستگاه کمک ترمز غیرفعال موجود می‌کند.
قابلیت حالت راهنما برای استفاده در مسیرهای چندطول
چالش‌ها و محدودیت‌های مگاژول:
عملکرد ضعیف در فرود، به‌ویژه با طناب‌های ضخیم که بسیاری از کاربران را مجبور به همراه داشتن ابزار جداگانه برای فرود می‌کند.
نیاز به تکنیک دقیق‌تر برای دادن طناب به لیدر در مقایسه با دستگاه‌های لوله‌ای
محدودیت قطر طناب (۸٫۶ تا ۱۰ میلی‌متر برای طناب تکی و ۸٫۲ تا ۱۰ میلی‌متر برای طناب نیمه)
بررسی تخصصی ابزار حمایت گیگاژول ادلراید
با اضافه کردن سیستم سوئیچ به ادلراید مگاژول، ابزار حمایت گیگاژول ادلراید (Edelrid Giga Jul)، متولد شد، یک‌نسخه کامل‌تر و همه‌کاره‌تر که چالش اصلی مگاژول یعنی عملکرد ضعیف در فرود را برطرف کرده است. همین سوئیچ باعث می‌شود که کاربر بتواند بین دو حالت کمک ترمز (مشابه مگاژول) و حالت آزاد یا لوله‌ای جابه‌جا شود ولی همچنان دستگاه مانند یک ابزار لوله‌ای معمولی عمل می‌کند و برای فرود‌های کنترل‌شده بسیار مفید است.
نقاط قوت گیگاژول:
انعطاف‌پذیری فوق العاده با قابلیت تغییر حالت برای هر نوع کاربردی
عملکرد عالی در فرود بر خلاف مگاژول
تمام مزایای مگاژول شامل طول عمر بالا، وزن مناسب و کمک ترمز غیرفعال
سازگاری با طناب‌های تکی ۸٫۸ تا ۱۰ میلی‌متر و طناب‌های نیمه ۸ تا ۹ میلی‌متر
محدودیت‌ها:
وزن بیشتر نسبت به مگاژول به دلیل وجود قطعات اضافی
قیمت بالاتر
پیچیدگی بیشتر نسبت به دستگاه‌های لوله‌ای که آن را برای مبتدیان مطلق دشوار می‌کند.
بررسی تخصصی ابزار حمایت شانت پتزل
پتزل شانت (Petzl Shunt) در دار و دسته ابزارهای حمایت، جایگاه ویژه‌ای دارد و اصلا با بقیه دستگاه‌ها قابل مقایسه نیست چرا که پتزل شانت، ابزاری تخصصی برای صعود با طناب ثابت و کاربردهای فنی در ارتفاع است که به‌صورت خودکار روی طناب، قفل می‌شود.
پتزل شانت مخصوص عملیات‌های امداد و نجات کوهستانی، کار در ارتفاع و صعود از طناب ثابت در مسیرهای چندطول به کار می‌آید و با همه ابزارهای حمایت دیگر که تا این‌جا بررسی کرده‌ایم یک‌تفاوت عمده دارد، بقیه برای کنترل حرکت طناب در هر دو جهت طراحی شده‌اند اما شانت فقط برای حرکت رو به بالا روی طناب ثابت ساخته شده و نمی‌تواند به‌عنوان جایگزین دستگاه حمایت اصلی در سیستم سنگنوردی، استفاده شود.
جدول مقایسه جامع ابزارهای حمایت
ویژگی | پتزل ریورسو | بلک دیاموند ATC Guide | ادلراید مگاژول | ادلراید گیگاژول |
وزن | ۵۷ گرم | ۸۰ گرم | ۶۵ گرم | ۷۴ گرم |
جنس | آلومینیوم | آلومینیوم | فولاد ضدزنگ | فولاد ضدزنگ |
نوع دستگاه | لوله‌ای | لوله‌ای با حالت راهنما | کمک ترمز غیرفعال | کمک ترمز غیرفعال با سوئیچ |
کمک ترمز | ❌ | ❌ | ✅ | ✅ |
حالت راهنما | ✅ | ✅ | ✅ | ✅ |
طناب تکی | ۸٫۵–۱۱ میلی‌متر | ۹–۱۱ میلی‌متر | ۸٫۶–۱۰ میلی‌متر | ۸٫۸–۱۰ میلی‌متر |
دوام | متوسط | بالا | بسیار بالا | بسیار بالا |
مناسب برای مبتدیان | ✅ عالی | ✅ خوب | ⚠️ نیاز به آموزش | ⚠️ نیاز به آموزش |
عملکرد فرود | ✅ خوب | ✅ خوب | ❌ ضعیف | ✅ عالی |
راهنمای انتخاب بهترین ابزار حمایت
اگر مبتدی هستید
خب قاعدتا مبتدیان، تازه به عرصه سنگنوردی و کوهنوردی وارد شده‌اند پس بهتر است به سراغ دستگاه‌هایی بروند که ساده‌اند و پتزل ریورسو یا بلک دیاموند ATC بهترین‌گزینه‌ها برای این‌افراد هستند که با سادگی بی‌نظیرشان به یک‌فرد مبتدی اجازه می‌دهند به اصول اولیه حمایت، تسلط پیدا کند. برای این‌دسته از کاربران بدون شک قیمت هم مهم است برای همین ریورسو انتخاب بدی نیست چون هم وزن و هم قیمت کم‌تری دارد.
اگر کوهنورد نیمه‌حرفه‌ای هستید
خب اگر مرحله آماتوری را گذر کرده‌اید و الآن دیگر جدی کوهنوردی و سنگنوردی را دنبال می‌کنید به سراغ ادلراید مگاژول بروید و یک‌تجربه متفاوت داشته باشید، کاهش چشمگیر نیروی مورد نیاز برای ترمزگیری، این امکان را برایتان فراهم می‌کند تا بدون این که خسته شوید ساعت‌ها حمایت کنید اما یادتان نرود و همچنان فکر نکنید خیلی‌حرفه‌ای شده‌اید چرا که مگاژول به یادگیری تکنیک‌های جدید نیازمند است.
اگر راهنما یا کوهنورد حرفه‌ای هستید
خب شما که کارتان درست است و اصلا نیازمند راهنمایی و توصیه ما نیستید و می‌دانید که بلک دیاموند ATC Guide با دوام استثنایی و قابلیت حمایت از دو نفر، بهترین‌انتخاب برای شماست؛ البته که ادلراید گیگاژول نیز با انعطاف‌پذیری بی‌نظیر، ابزاری همه‌کاره است که می‌تواند جایگزین چندین‌ابزار مختلف شود.
انتخاب بر اساس قطر طناب
ما در این‌مطلب و همچنین در جدولی که کمی بالا ارائه کرده‌ایم در رابطه با قطر طناب و ابزار حمایتی که مناسب آن است، مفصل توضیح داده‌ایم اما برای یادآوری و به‌صورت منجز و مجمل می‌گوییم که اگر از طناب‌های ضخیم با قطر 10 میلی‌متر و بالاتر استفاده می‌کنید، ATC Guide بهترین عملکرد را به‌شما ارائه می‌دهد و اگر هم طناب‌های نازک زیر 9 میلی‌متر، مگاژول و گیگاژول را انتخاب کنید و مبارکتان باشد.
مبتدی؟ ریورسو. حرفه‌ای؟ ATC Guide. همه‌کاره؟ گیگاژول.
راهنمای خرید ابزار حمایت اصل
این‌همه در مورد ابزار حمایت و نقشش در ایمنی گفتیم اما همه چیز‌هایی که گفتیم مربوط به وقتی است که شما یک‌ابزار حمایت اصل خریده باشید؛ ابزارهای حمایتی که تا الآن معرفی کرده‌ایم از همه جهات بررسی و تست می‌شوند، نوع آلیاژی که در ساخت این‌ابزار‌ها به‌کار می‌رود و استاندارد‌هایی که باید در تولیدشان به‌کار گرفت به شما این‌اطمینان را می‌دهد که بله در روز خطر به دادتان می‌رسند اما اگر تقلبی باشند و به امید نجات از خطر از آن‌ها استفاده کنید چه می‌شود؟
در کمپ استور ناتیلوس، چیزی که به‌صورت ویژه و با وسواس در خصوص وسایلی که مرتبط با کوهنوردی و سنگنوردی است مد نظر داریم، همین اصل بودن کالا‌هاست که ابزارهای حمایت هم از این قاعده مستنثنی نیستند اما اگر می‌خواهید بدانید که چگونه اصل را از تقلبی، تشخیص دهید به این‌موارد توجه کنید:
کیفیت حکاکی و برچسب‌ها: محصولات اصل دارای حکاکی‌های دقیق و خوانا هستند.
وزن دقیق: ابزارهای اصل وزن مشخصی دارند (برای مثال ریورسو اصل دقیقاً ۵۷ گرم وزن دارد).
جنس و کیفیت سطح: محصولات اصل دارای سطحی صاف، یکدست و بدون ناهمواری هستند.
بسته‌بندی استاندارد: برندهای معروف بسته‌بندی‌های استاندارد با اطلاعات کامل دارند.
در انتها هم بگوییم که ما این‌همه در رابطه با ابزارهای حمایت گفتیم، بررسی‌شان کردیم و به شما اطلاعات دادیم اما خانه آخر چیزی که باید به شدت به آن توجه کنید این است که بهترین ابزار حمایت، ابزاری است که از آن استفاده کرده‌اید، تمرین کرده‌اید و به آن مسلط شده‌اید و هیچ‌ابزاری هم نمی‌تواند جایگزین مهارت، تجربه و به‌صورت ویژه توجه و تمرکز کوهنورد شود پس اگر این سه‌فاکتور رو ندارید اصلا به سطحی که نیازمند به ابزار حمایت و این‌صحبت‌هاست وارد نشوید، به همان گل‌گشت و کوهنوردی سبک، قناعت کنید.
سئوالات متداول ابزار حمایت
-
۱. بهترین ابزار حمایت برای مبتدیان چیست؟
پتزل ریورسو که دلایلش را هم به‌صورت مفصل در بالا توضیح داده‌ایم اما اگر خلاصه‌اش را بخواهید به دلیل وزن کم، قیمت مناسب و سادگی بی‌نظیر!
-
۲. آیا مگاژول برای فرود مناسب است؟
ابدا، عملکرد ضعیفی در فرود دارد؛ گیگاژول رو استفاده کنید که به دلیل داشتن سوئیچ، یک‌ابزار همه‌کاره است.
-
۳. تفاوت اصلی ریورسو و ATC Guide چیست؟
در وزن (۵۷ گرم ریورسو در مقابل ۸۰ گرم ATC Guide)، دوام بیشتر ATC Guide و قابلیت حمایت هم‌زمان از دو نفر در ATC Guide است.
-
۴. کدام ابزار حمایت برای طناب نازک مناسب‌تر است؟
مگاژول و گیگاژول ادلراید ببرید هر کس برای طناب‌های نازک (زیر 9 میلی‌متر) برده راضی بوده و از این‌ها برای طناب‌های نازک خودمان هم می‌بریم.
-
۵. تفاوت مگاژول و گیگاژول چیست و کدام را بخرم؟
در سوئیچ گیگاژول که تبدیل به یک ابزار همه‌کاره‌اش می‌کند و می‌توانید بین حالت لوله‌ای و حالت کمک ترمزش، سوئیچ کنید.
