همه مفهوم استاندارد را می‌دانند و همه ما هم با نماد استاندارد ایران که مرحوم مرتضی ممیز طراحی کرده و روی اجناس ایرانی که موفق به دریافت نشان استاندارد از سازمان ملی استاندارد می‌شوند آشنا هستیم. استاندارد البته امروز منحصر به کالا‌ها نیست بلکه خدمات، دستگاه‌های تولید، خط تولید و گاهی حتی فرایند‌ها هم استانداردهای حوزه خودشان را پاس کنند.
امروزه استانداردها صرفا بُعد ملی هم ندارند بلکه بعضی از استانداردها ابعاد بین المللی و منطقه‌ای پیدا کرده‌اند مثل استانداردهای اتحادیه اروپا که با نماد CE شناخته می‌شوند و استانداردهای مختص سازمان‌های بین المللی که در زمینه کوهنوردی و سنگنوردی با نشان UIAA مخفف Union Internationale des Associations d’Alpinisme (اتحادیه بین المللی کوهنوردی و سنگنوردی) شناخته می‌شود.
چرا استانداردها حیاتی هستند؟
بر اساس آماری که اتحادیه بین المللی کوهنوردی و سنگنوردی یا همان UIAA داده، سالانه بیش از 50هزار حادثه کوهستانی رخ می‌دهد که عامل بسیاری از آن‌ها به تجهیزات، مرتبط است و این یعنی جا‌ن‌های از دست رفته و تن‌های آسیب‌دیده‌ای که اگر تجهیزات سالم یا مناسب داشتند می‌توانستند نجات پیدا کنند.
از طرف دیگر استاندارد یک‌فایده دیگر هم دارد و آن این که لازم نیست که هرفرد خودش به‌صورت فردی راه‌بیفتد و از کارایی و ایمن بودن تجهیزاتی که خریداری کرده و مورد نیازش است اطمینان حاصل کند. نشان‌های استاندارد و استانداردهای ملی، منطقه‌ای و بین المللی، هنگام خرید این‌اطمینان را به خریداران می‌دهند که این‌محصول مورد تایید نهاد‌های استانداردگذار است، آزمایش شده و استفاده از آن درصورت رعایت دستور العمل‌ها آن‌قدر ایمن بوده که به آن محصول اعطا شده است.
UIAA و CE چیست؟
UIAA یا Union Internationale des Associations d’Alpinisme (اتحادیه بین المللی کوهنوردی و سنگنوردی) است که توسط متخصصان و کوهنوردان برای جامعه کوهنوردی و سنگنوردی توسعه یافته است درواقع یک نهاد صنفی برای افراد حرفه‌ای ورزش‌های کوهنوردی و سنگنوردی است.
این‌نهاد صنفی – حرفه‌ای بین المللی برای این که به ورزشکاران رشته‌های کوهنوردی و سنگنوردی اطمینان دهد که تجهیزاتی که می‌خرند اصل و قابل اطمینان است نشان استاندارد خاص خود را با نماد UIAA دارد. از طرفی نماد استاندارد اتحادیه اروپا هم که با نماد CE برای همه آشناست که مخفف Conformité Européenne به معنای “مطابقت با اروپا” است.
برخلاف UIAA که ویژه تجهیزات کوهنوردی است، CE یک استاندارد اجباری و قانونی برای ورود همه محصولات به بازار اروپا محسوب می‌شود و تجهیزات کوهنوردی که با عنوان تجهیزات حفاظت فردی با طراحی پیچیده (PPE) داشتن نشان CE برای این که وارد اتحادیه اروپا شوند اجباری است.
نکته حائز اهمیت این‌جا آن است که استانداردهای UIAA به این‌خاطر که توسط نهادی حرفه‌ای و تخصصی وضع می‌شوند معمولا استانداردهای سختگیرانه‌تری هستند و تست‌های اضافه‌ای نیز دارند به همین‌خاطر در صورتی که شما در ایران محصولی را خریدید که نشان استاندارد CE را نداشت ولی UIAA روی آن درج شده بود می‌توانید اطمینان داشته باشید که استاندارد است و با خیال راحت از آن استفاده کنید.
استانداردهای UIAA به‌خاطر تخصصی‌بودن، سختگیرانه‌تر از CE هستند و تست‌های اضافه‌‌تری دارند.
مرور استانداردهای کلیدی برای تجهیزات مختلف کوهنوردی و سنگنوردی
شاخص‌های کلیدی استاندارد طنابهای دینامیک (EN ۸۹۲/UIAA ۱۰۱)
طنابهای دینامیک، حدفاصل مرگ و زندگی در سقوط‌ها هستند که با جذب انرژی سقوط از آسیب‌دیدگی یا آسیب‌های جدی به ورزشکاران جلوگیری می‌کنند. استانداردهای UIAA و EN آزمایشات زیر را برای طناب دینامیک تعیین‌کرده‌اند:
- نیروی ضربه (Impact Force): که نشان‌دهنده وقتی یک کوهنورد یا سنگنورد سقوط کرد چه نیرویی به او، نقاط اتصال و وسایل محافظتی‌اش وارد می‌شود و این استانداردها برایش تعیین شده است:
- حداکثر مجاز برای طناب یک‌نفره: ۱۲ کیلونیوتن (kN) با جرم تست ۸۰ کیلوگرم.
- حداکثر مجاز برای طناب نیمه: ۸ کیلونیوتن (kN) با جرم تست ۵۵ کیلوگرم.
در استاندارد نیروی ضربه هر چه این‌نیرو کم‌تر باشد، کوهنورد سقوط نرم‌تری خواهد داشت. و بعد از هر سقوط هم نیروی ضربه طناب افزایش پیدا می‌کند.
- تعداد سقوط (Number of Falls): در این معیار استاندارد، طناب باید حداقل ۵ سقوط استاندارد را تحمل کند پس هرچه تعداد سقوط تا لحظه پاره‌شدن طناب بیش‌تر باشد، نشان‌دهنده دوام بالاتر طناب است.
- زیاد شدن طول ایستا (Static Elongation): این معیار، میزان کشش طناب، زیر فشار بار ایستا (۸۰ کیلوگرم) را نشان می‌دهد که نباید از ۸% تجاوز کند.
- لغزش روکش (Sheath Slippage): این‌عدد در آزمایش‌های استاندارد نباید از ۴۰ سانتی‌متر تجاوز کند.
پس استاندارد طناب ایستا چه می‌شود؟
استاندارد بودن طنابهای ایستا هم مهم است اما طنابهای دینامیک چون برای سقوط به کار می‌روند درواقع برای شرایط خیلی‌بحرانی طراحی شده‌اند و استاندارد آن‌ها از نظر نجات جان انسان بسیار مهم است و طنابهای ایستا هم شاخص‌های استانداردی خودشان را دارند اما توجه کنید که طنابهای ایستا (که برای فرود و غارنوردی استفاده می‌شوند) استاندارد EN ۱۸۹۱ را دارند و هرگز نباید برای محافظت در برابر سقوط استفاده شوند!
برای انتخاب درست طناب، بد نیست نگاهی هم به راهنمای انواع طنابهای کوهنوردی و ویژگی‌های هرکدام بیندازید.
شاخص‌های کلیدی استاندارد کلاه ایمنی (EN ۱۲۴۹۲/UIAA ۱۰۶)
یک‌چیزی که بین کوهنوردان و به‌خصوص دره‌نوردان ایرانی زیاد دیده می‌شود به‌خصوص در تور‌هایی که ایمنی در آن‌ها در سطح بالایی رعایت نمی‌شود آن است که کلاه ایمنی چندان‌اهمیت بالایی ندارد و حالا بود که بود، نبود هم نبود است یا این که کلاه دارند اما از سرشان برمی‌دارند. درصورتی که کلاه‌ها از آن تجهیزاتی هستند که برای همه واجبند از مبتدی‌ترین تا حرفه‌ای‌ترین فردی که کوهنوردی، سنگنوردی، یخ‌نوردی، غارنوردی و دره‌نوردی می‌کند.
کلاه ایمنی کوهنوردی باید در برابر ضربه از بالا و نفوذ اجسام تیز مقاوم باشد و تست‌های اصلی آن شامل موارد زیر است:
- تست ضربه از بالا: برای این‌معیار یک‌وزنه ۵ کیلوگرمی از ارتفاع 2متری روی کلاه ایمنی رها می‌شود، در این‌حالت نیرویی که به گردن وارد می‌شود نباید از ۸ کیلونیوتن برای UIAA و ۱۰ کیلونیوتن برای CE تجاوز کند برای همین در این‌زمینه استاندارد UIAA سختگیرانه‌تر است! کسی چه می‌داند شاید گردن‌ها در برابر فشار وارده در اروپا مقاوم‌ترند در هرحال شما اگر پولش را داشتید گردنتان را اروپایی حساب نکنید و آن کلاهی را بخرید که استاندارد UIAA دارد.
- تست ضربه از جلو، پهلو و پشت: برای آزمایش این استاندارد هم وزنه‌ای از ارتفاع ۵۰ سانتی‌متری با زاویه ۶۰ درجه قرار می‌گیرد که در این‌حالت نیرویی که به گردن وارد می‌شود نباید از ۸ کیلونیوتن برای UIAA و ۱۰ کیلونیوتن برای CE تجاوز کند.
- تست نفوذ: در آزمایش این‌معیار یک‌وزنه 3کیلوگرمی با نوک تیز، از ارتفاع ۲ متری رها می‌شود که حتی اگر کلاه را هم سوراخ کرد نباید با سر آزمایشگاهی برخورد کند؛ البته بدیهی هم هست که کلاهی که سوراخ شود باید سریعا تعویض شود ولی خب به هرحال اگر جسم نوک‌تیز به سر نخورد، جان فرد نجات پیدا می‌کند و آن کلاهی هم که خراب می‌شود این‌جا واقعا و به‌صورت کاملا مستقیم و عملی، فدای سرش می‌شود.
شاخص‌های کلیدی استاندارد هارنس، کارابین و سایر تجهیزات
برای هارنس، کارابین، دستگاه‌های مهار و دیگر تجهیزات حفاظت فردی (PPE)، استانداردهای مشخصی وجود دارد مثل استاندارد EN ۱۲۲۷۵ برای کارابین‌ها که می‌گوید استحکام کششی برای این‌تجهیزات باید حداقل ۲۰ تا ۲۴ کیلونیوتن در امتداد محور اصلی داشته باشند.
آمار و تحلیل حوادث مرتبط با نقص تجهیزات
به‌نظر ما لازم است این‌آمار‌های رسمی را بدانید تا بیش از پیش متوجه شوید که چرا باید تجهیزات مناسب و استاندارد داشته باشد و اگر روزی با خودتان گفتید: «انشا الله که طوری نمی‌شود!» سریع این‌آمار‌ها را به یاد بیاورید که اتفاقا می‌شود و خیلی‌خوب هم می‌شود:
پاره شدن طناب‌ها: آماری که باید بدانید
بر اساس داده‌هایی که طی ۵۰ سال توسط Deutscher Alpenverein و American Alpine Journal تهیه شده در این‌دوره ۱۲۸ مورد پارگی طناب ثبت شده که به‌طور میانگین، ۲ حادثه مرگبار در سال را شامل می‌شود.
وقتی داده‌های پارگی طناب را تحلیل کرده‌اند به این‌نتیجه رسیده‌اند که نزدیک به نیمی از موارد، حدود ۴۸ درصد به دلیل تماس طناب با لبه تیز سنگ یا کارابین فرسوده بوده است و پس از آن برخورد سنگ با ۱۲ درصد، تماس با مواد شیمیایی ۹ درصد و حرارت زیاد با ۳ درصد قرار می‌گیرند.
حالا نکته‌ای که باید شما را نگران کند این است که بسیاری از این طناب‌ها که در حوادث پاره شده‌اند در تست‌های استاندارد که ۵ سقوط را برایشان شبیه‌سازی می‌کنند موفق بوده‌اند و به‌طور میانگین ۵.۲ سقوط را تحمل کرده‌اند و خب این یعنی که طبق استانداردها ایمن بوده‌اند؛ پس در جریان باشید که استانداردهای فعلی هم نمی‌توانند به شما اطمینان ۱۰۰ درصد برای دور کردن حوادث از شما بدهند به‌خصوص در رابطه با لبه‌های تیز که اصلا در آزمایش‌ها سنجیده نمی‌شوند پس دو نکته مهم از ما به شما یادگار که یک از لبه‌های تیز، طنابتان را دور کنید؛ ۲. در بازنشسته کردن طناب‌هایی که این‌حدود را رد می‌کنند اصلا تعلل نکنید و «حالا هنوز نوئه، حیفه!» را فراموش کنید.
فراخوان‌های تجهیزات: زنگ خطری برای ایمنی
یکی از مهم‌ترین وظایفی که UIAA، برعهده دارد اعلام فراخوان‌های ایمنی برای تجهیزات معیوب است. از سال ۲۰۰۹، لیست مفصل و طولانی از فراخوان‌ها توسط UIAA ثبت شده که شامل موارد زیر می‌شود:
- طنابهای دینامیک مدلهای SUNRISE ۹.2MM و TENDON Master Pro
- کارابین‌ها (CONDOR HMS Triple)
- هارنس‌ها مدلهای GYM، PANDION و PANJI
- تبرهای یخ NOMIC و ERGONOMIC
- دستگاه‌های مهار MEGA JUL و Tubik ABS
- فرستنده‌های بهمن Pieps DSP Pro و Barryvox
یکی از جدیدترین موارد هم فراخوان ست‌های Via Ferrata در سال ۲۰۱۲ بود که پس از یک حادثه مرگبار در تیرول اتریش، UIAA آزمایش‌های گسترده‌ای آغاز کرد و ۹ تولیدکننده محصولات خود را فراخواندند.
اگر شما در ایران هستید توجه داشته باشید که ممکن از این‌فراخوان‌ها دیر مطلع شوید اما خوشبختانه اگر حرفه‌ای کوهنوردی و سنگنوردی می‌کنید خبرنامه‌های UIAA و فروم‌های تخصصی می‌تواند به شما کمک کند، در ایران هم که همین گروه‌های تلگرام و واتساپی و بقیه هست عوض شوید و از این‌فراخوان‌ها جا نمانید چون ایمنی اصلا شوخی‌بردار که نیست، نمی‌دانستم هم حالی‌اش نمی‌شود.
حوادث ناشی از تجهیزات کهنه و فرسوده
تحقیقات UIAA روی هارنس‌های درهوردی (canyoning) که به مدت ۴ سال در محیط‌های مرطوب مورد استفاده قرار گرفته‌اند نشان داده مقاومتشان بین ۲۰ تا ۹۰ درصد، کم شده است و بعضی از آن‌ها در بار ۱۵۰ کیلونیوتن که حدود ۱۵۰ کیلوگرم خودمان می‌شود پاره شده‌اند درصورتی که اتفاقا طبق استانداردها باید مقاومت بیش‌تری از خود نشان می‌دادند.
درواقع این‌هارنس‌ها همان هارنس‌هایی هستند که ممکن است خودتان هم داشته باشید و قیافه‌اشان هم خوب به نظر برسد ولی در واقع فرسوده شده‌اند حالا فقط هم که رطوبت نیست آزمایش‌های UV روی تسمه‌های هارنس نشان داده که تسمه‌های Dyneema/PA پس از 2هزار ساعت تابش UV، مقاومتشان از 20کیلونیوتن به یک‌کیلونیوتن کاهش می‌یابد درواقع فقط پوست انسان نیست که با UV خراب می‌شود برای همین کرم ضد آفتاب استفاده می‌کنیم، UV هرچیزی را می‌تواند خراب و فرسود کند.
موارد متعدد دیگری هم که نشان می‌دهد چرا باید از تجهیزات کهنه و فرسوده استفاده نکرد که اگر همین‌ها بس نبود برای این که قانع شوید با آن‌ها هم احتمالا قانع نمی‌شوید.
نکات حیاتی برای خرید تجهیزات ایمن
با توجه به آمار و تحلیل‌ها، رعایت نکات زیر برای حفظ ایمنی حیاتی است:
- به دنبال نشان‌های UIAA و CE باشید: به قول گفتنی محصولات را برای پیدا کردن این نشان‌ها «بجورید» البته محصولی که ریگی به کفشش نباشد و استاندارد سالم داشته باشد این نشان‌ها را روی خود محصول، برچسب با دفترچه راهنما گُل‌درشت حک می‌کند یا می‌دوزد.
- مراقب محصولات تقلبی باشید: اگر محصولی غیرمنطقی ارزان است یا فروشنده‌ای که عرضه‌اش می‌کند معتبر نیست یا به هرحال هرچیزی که شک شما برمی‌انگیزد که تقلبی است استثنائا اصل را بر این بگذارید که شکتان درست است و نخرید، اگر هم خریدید استفاده نکنید.
- تجهیزات را به صورت حضوری یا از فروشندگان معتبر آنلاین خریداری کنید مثل ناتیلوس کمپ استور که هم فروشگاه حضوری دارد و هم وب‌سایت فروش آنلاین که تضمین می‌کند هرچه می‌فروشد اصل است و در شرایط مناسب نگهداری می‌شود.
- تجهیزات دست دوم را نخرید: می‌دانیم که أوضاع اقتصادی خراب است و در این‌شرایط فروش دست دوم و تاناکورایی رشد می‌کند اما باور کنید که در زمینه تجهیزات ایمنی، به‌خصوص برای هارنس، کلاه ایمنی و طناب‌ها، دست دوم بودن باعث می‌شود که نتوان یکپارچگی‌شان، تعداد استفاده، شرایط نگهداری و … تضمین کرد. نفسمان از جای گرم بلند نمی‌شود اما باور کنید که جانتان خیلی‌هم است!
در تجهیزات ایمنی، به‌خصوص هارنس، کلاه و طناب، دست دوم بودن یعنی نبود هیچ تضمینی.
- از پایگاه داده تجهیزات تأییدشده و فراخوان‌شده UIAA استفاده کنید: در صورتی که درمورد یک‌برند یا محصول شک داشتید به این‌پایگاه مراجعه کنید و استعلام بگیرید.
- تجهیزات نو هم عمر مفید دارند: مثل لاستیک اتومبیل که تاریخ تولیدش مهم است و بعد از مدتی حتی اگر نو هم باشد نباید از آن استفاده کرد برخی تجهیزات کوهنوردی و سنگنوردی مانند طناب‌ها، هارنس و کلاه‌های ایمنی حتی بدون استفاده هم عمر مفید محدودی دارند. پس دستورالعمل‌های سازنده را برای بازرسی، نگهداری و زمان بازنشستگی این‌محصولات با دقت بخوانید.” آن دفترچه همراه محصول یا برگه‌هایی که به آن دوخته شده است همه توضیحاتی که در بالا گفتیم بخوانید را حتما نوشته‌اند به‌خصوص برای محصولاتی که استاندارد هستند الآن هم که هوش مصنوعی هست به هرزبانی هم باشد عکس بگیرید بدهید هوش مصنوعی برایتان ترجمه کند و موارد اساسی مثل نحوه استفاده، زمان بازنشتگی و ... را برایتان دستچین کند اگر حال خواندن همه دستورالعمل‌ها را هم ندارید.”
- تجهیزات خود را به‌ویژه پس از سقوط یا استفاده در محیط‌های مرطوب بررسی کنید البته یادتان نرفته که UV هم می‌تواند خرابشان کند پس زیر نور مستقیم خورشید قرار گرفتن تجهیزات هم برایشان آسیب‌زننده است.
سئوالات متداول
-
۱. استاندارد UIAA مهم‌تر است یا CE؟
CE اجباری و قانونی است، UIAA اختیاری اما تخصصی‌تر است و بهترین حالت‌داشتن هر دو نشان است.
-
۲. از کجا بفهمم تجهیزاتم فراخوان شده؟
در سایت رسمی UIAA، بخش "Safety Labels" یا "Recalls" را جست‌و‌جو کنید.
-
۳. عمر مفید طنابهای کوهنوردی و سنگنوردی چه‌قدر است؟
با استفاده معمول ۳ تا ۵ سال، بدون استفاده حداکثر ۷ تا ۱۰ سال ولی پس از هر سقوط شدید، طنابتان را بازنشسته کنید.
-
۴. آیا تجهیزات دست دوم کوهنوردی و سنگنوردی بخریم؟
به هیچ وجه!
-
۵. آیا تجهیزات با استاندارد UIAA که گران‌تر است ارزش خرید دارند؟
قطعا شک نکنید که به‌خاطر استانداردهای سختگیرانه‌تر، قیمتشان بیش‌تر می‌شود و ارزش خریدشان را هم این‌استاندارد بالاتر می‌برد.
-
۶. چگونه تجهیزات کوهنوردی و سنگنوردی را نگهداری کنیم؟
دور از UV، حرارت، رطوبت و مواد شیمیایی. پس از خیس‌شدن هم در سایه خشک کنید. با آب سرد و شوینده مخصوص هم بشویید.
-
۷. استانداردهای CE و UIAA به‌روز می‌شوند؟
بله بعد از هر حادثه شدیدی این استانداردها مجددا بررسی می‌شوند و ممکن است به‌روز شوند.
